lundi 20 novembre 1989

azéri

UŞAQ HAQLARI KONVENSİYASI

PREAMBULA
Bu Konvensiyanın iştirakçısı olan dövlətlər:
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsində bəyan edilmiş
prinsiplərə uyğun olaraq, jəmiyyətinin bütün üzvlərinin ləyaqətlərinin,
bərabər və ayrılmaz hüquqlarının tanınmasını Yer üzərində
azadlığın, ədalətin və sülhün təmin edilməsinin əsası olduğunu
hesab edərək,
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının üzvü olan xalqların onun
Nizamnaməsində insanın əsas hüquqlarına, insan şəxsiyyətinin
qədir və ləyaqətinə inamlarını təsdiq etdiklərini və geniş azadlıq
təqribində sosial tərəqqiyə və həyat şəraitinin yaxşılaşdırılmasına
kömək göstərmək qətiyyətlərini nəzərə alaraq,
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının insan hüquqları haqqında ümumi
Bəyannamədə1 və insan hüquqları haqqında beynəlxalq paktlarda2
irq, dərinin rəngi, jins, dil, din, siyasi əqidə, yaxud digər əqidələr, milli
və ya sosial mənşə, əmlak vəziyyəti, doğulma və yaxud başqa hallar
kimi əlamətlərə heç bir fərq qoyulmadan, hər bir adamın həmin
sənədlərdə göstərilən bütün hüquq və azadlıqlara malik olmasını
bəyan etdiyini və bunula razılaşdığını təsdiq edərək,
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının insan hüquqları haqqında ümumi
Bəyannamədə uşaqların xüsusi qayğıya və köməyə hüququ
olduğunu bəyan etdiyini xatırladaraq,
jəmiyyətin əsa özəyi kimi və ailənin bütün üzvlərinin, xüsusilə
uşaqların inkişafı və rifahi üçün əsas təbii mühit kimi ailənin jəmiyyət
çərçivəsində vəzifələri tam həjmdə öz üzərinə götürə bilməsi üçün
ona yardım göstərilməsinin və onun müdafiə edilməsinin zəruriliyinə
əmin olaraq,
uşağın şəxsiyyətinin tam və ahəngar inkişafı üçün onun ailə
mühitində, xöşbəxtlik, məhəbbət və anlaşma mühitində böyüməsinin
vajibliyini təsdiq edərək,
uşağın jəmiyyətdə müstəqil həyata tamamilə hazırlamalı və
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsində bəyan olunmuş
ideallar ruhunda və xüsusilə sülh, ləyaqət, dözümlük, azadlıq,
bərabərlik və həmrəylik ruhunda tərbiyə edilməli olduğunu qeyd
edərək,
uşağın belə xüsusi müdafiə olunması zəruriliyinin uşaq hüquqlarına
dair 1924-jü il tarixli Jenevrə Bəyannaməsində3 və 1959-ju il
noyabrın 20-də Baş Məjlis tərəfindən qəbul edilmiş uşaq hüquqları
Bəyannaməsində nəzərdə tutulduğunu və insan hüquqları haqqında
ümumi Bəyannamədə, mülki və siyasi hüquqlar haqqında
Beynəlxalq paktda (xüsusən 23 və 24-jü maddələrədə)2, iqtisadi,
sosial və mədəni hüquqlar haqqında Beynəlxalq paktda (xüsusən
10-ju maddədə)2, habelə uşaqların rifahi məsələləri ilə məşğul olan
ixtisaslaşdırılmış idarələrin və beynəlxalq təşkilatların
nizamnamələrində və müvafiq sənədlərində təsdiq edildiyini nəzərə
alaraq,
uşaq hüquqları Bəyannaməsində göstərildiyi kimi, «fiziki və əqli
jəhətdən yetkin olmadığına görə uşağın istər doğulmazdan əvvəl,
istərsə də doğulduqdan sonra xüsusi mühafizəyə və qayğıya, o
jümlədən də lazımi hüquqi müdafiəyə ehtiyajı olduğunu»4 nəzərə
alaraq,
uşaqların xüsusilə tərbiyə olunmağa verilməsi, milli və beynəlxalq
səviyyəlrdə övladlığa götürülməsi zamanı onların müdafiəsinə və
rifahına aid sosial və hüquqi prinsiplər haqqında Bəyannamənin
müddəalarına5, yetkinlik yaşına çatmayanlar barəsində ədalət
mühakiməsinin ijrasına aid Birləşmiş Millətlər Təşkilatının minimal
standart qaydalarına («Pekin qaydaları»)6 və fövqəladə və silahlı
münaqişələr dövründə qadınların və uşaqların müdafiəsi haqqında
Bəyannamənin müddəalarına7 istinad edərək,
dünyanın bütün ölkələrində son dərəjə çətin şəraitdə yaşayan
uşaqlar olduğunu və belə uşaqların xüsusi qayğıya möhtaj olduğunu
təsdiq edərək,
uşağın müdafiəsi və ahənqdar inkişafı üçün hər bir xalqın
ənənələrinin və mədəni dəyərlərinin əhəmiyyətini lazımınja nəzərə
alaraq,
hər bir ölkədə, xüsusən inkişaf etməkdə olan ölkələrdə uşaqların
həyat şəraitinin yaxşılaşdırmaq üçün beynəlxalq əməkdaşlığın
əhəmiyyətini təsdiq edərək,
aşağıdakılar barədə razılığa gəlmişdir:
I HİSSƏ
Maddə 1
Hər bir insan 18 yaşına çatanadək bu Konvensiyanın məqsədləri
üçün uşaq sayılır, bir şərtlə ki, həmin uşaq barəsində tərtib edilə
bilən qanuna görə o, yetkinlik yaşına daha əvvəl çatmamış olsun.
Maddə 2
1. İştirakçı dövlətlər onların yuridiksiyası daxilində olan hər bir uşaq
üçün bu Konvensiyada nəzərdə tutulan bütün hüquqlara hörmət
bəsləyir və onları təmin edir, uşağın, onun valideyinlərinin və ya
qanuni qəyyumlarının irqindən, dərisinin rəngindən, jinsindən,
dilindən, siyasi əqidəsindən və ya digər əqidələrindən, milli,
etnik, yaxud sosial mənşəyindən, əmlak vəziyyətindən,
səhhətindən və doğulduğu şəraitdən və ya hər hansı başqa
hallardan asılı olmayaraq, heç bir ayrı-seçkiliyə yol vermirlər.
2. İştirakçı dövlətlər uşağın, onun valideyinlərinin, qanuni
qəyyumlarının və ya digər ailə üzvlərinin statusu, fəaliyyəti, ifadə
olunan baxışları, yaxud əqidələri əsasında uşağın ayrı-seçkiliyin
və jəzanın bütün formalarından müdafiə olunmasını təmin etmək
hər jür lazımi tədbirləri görürlər.
Maddə 3
1. Sosial təminat məsələləri ilə məşğul olan dövlət idarələri və ya
özəl idarələr, habelə məhkəmələr, inzibati orqanlar, yaxud
qanunverijilik orqanları tərəfindən həyata keçirilibkeçirilməməsindən
asılı olmayaraq, uşaqlar barəsində görülən
bütün tədbirlərdə uşağın maraqlarının daha yaxşı təmin
edilməsinə ilk növbədə diqqət yetirilir.
2. İştirakçı dövlətlər uşağın valideyinlərinin, qəyyumlarının və ya
onun üçün qanuna görə məsuliyyət daşıyan digər şəxslərin
hüquq və vəzifələrini nəzərə alaraq, onun rifahi üçün zəruri olan
müdafiə və qayğı ilə uşağı təmin etməyi öhdəyə götürür və bu
məqsədlə bütün qanunverijilik tədbirlərinin və inzibati tədbirləri
görürlər.
3. İştirakçı dövlətlər təmin edirlər ki, uşaqlara qayğı və ya onların
müdafiəsi üçün javabdeh olan idarələr, xidmətlər və orqanlar
səlahiyyətli orqanların qoyduqları normalara, o jümlədən
təhlükəsizlik və səhiyyə sahəsində normalara onların işçilər
heyətinin say tərkibi və yararlığı, habelə mötəbər nəzarət
baxımından da javabdeh versinlər.
Maddə 4
İştirakçı dövlətlər bu Konvensiyada tanınan hüquqların həyata
keçirilməsi üçün bütün lazımi qanunverijilik tədbirlərini, inzibati və
digər tədbirləri görürlər. İştirakçı dövlətlər iqtisadi, sosial və mədəni
hüquqlar sahəsində belə tədbirləri malik olduqları ehtiyatların
maksimum çərçivəsində, lazım gəldikdə isə, beynəlxalq əməkdaşlıq
çərçivəsində görürlər.
Maddə 5
İştirakçı dövlətlər valideyinlərin və yerli adətdə nəzərdə tutulduğu
kimi, müvafiq hallarda genişləndirilmiş ailə və ya ijma üzvlərinin,
qəyyumların, yaxud qanuna görə uşaq üçün məsuliyyət daşıyan dijər
şəxslərin bu Konvensiyada tanınan hüquqların onlar tərəfindən
həyata keçirilməsində uşağı lazımınja idarə və ona rəhbərlik etmək
və bunu uşağın inkişaf etməkdə olan qabiliyyətinə müvafiq sürətdə
yerinə yetirmək məsuliyyətinə, hüquqlarına və vəzifələrinə hörmət
bəsləyirlər.
Maddə 6
1. İştirakçı dövlətlər təsdiq edirlər ki, hər bir uşaq yaşamaq üçün
ayrılmaz hüquqa malikdir.
2. İştirakçı dövlətlər uşağın sağ və sağlam inkişaf etmək imkanını
maksimum mümükün dərəjədə təmin edirlər.
Maddə 7
1. Uşaq doğulduqdan sonra dərhal qeydə alınır və doğulduğu
andan ad və vətəndaşlıq almaq hüququna, habelə, mümkün
olduğu dərəjədə, öz valideyinlərini tapmaq və onlardan qayğı
görmək hüququna malikdir.
2. İşitrakçı dövlətlər bu hüquqların öz milli qanunverijiliyinə müvafiq
sürətdə həyata keçirilməsini və öz öhdəliklərinin bu sahədə
müvafiq beynəlxalq sənədlərə uyğun olaraq yerinə yetirilməsini
təmin edirlər, bir şərtlə ki, uşaq vətəndaşlığa malik olmasın.
Maddə 8
1. İştirakçı dövlətlər qeyri-qanuni müdaxiləyə yol vermədən,
qanunda nəzərdə tutulduğu kimi, vətəndaşlıq, ad və ailə
əlaqələri daxil olmaqla uşağın öz fərdiliyini saxlamaq hüququna
hörmət bəsləməyi öhdələrinə götürürlər.
2. Əgər uşaq öz fərdiliyinin bütün ünsürlərinin bir qismindən və ya
hamısından məhrum olursa, onda iştirakçı dövlətlər onun
fərdiliyiyinin tezliklə bərpa edilməsi üçün lazımi köməyi və
müdafiəni təmin edirlər.
Maddə 9
1. İştirakçı dövlətlər təmin edirlər ki, uşaq öz valideynlərinin
arzusuna zidd olaraq onlardan ayrılmasın, bir şərtlə ki,
məhkəmənin qərarına uyğun olaraq səlahiyyətli orqanlar tətbiq
edilən qanuna və qaydalara müvafiq sürətdə müəyyən etsinlər ki,
belə ayrılıq uşağın ən üaxşı mənafeləri naminə labüddür. Belə
ayrılıq bu və ya digər konkret halda labüd ola bilər ki, məsələn,
valideynlər uşaqla şərt rəftar edir və ya ona qayğı göstərmir,
yaxud valideyinlər bir-birindən ayrı yaşayırlar və uşağın yaşayış
yeri barədə qərar qəbul edilməlidir.
2. Bu maddənin 1-ji bəndinə uyğun olaraq hər jür araşdırma
zamanı bütün əlaqədar tərəflərə araşdırmada iştirak etməyə və
öz nöqteyi-nəzərini şərh etməyə imkan verilir.
3. İştirakçı dövlətlər valideynlərinin biri və ya hər ikisi ilə yürılmış
uşağın hər iki valideynlə müntəzəm əsasda şəxsi münassibətlər
və birbaşa əlaqələr saxlamaq hüququna hörmət bəsləyirlər, bir
şərtlə ki, bu münasibət və əlaqələr uşağın ən yaxşı maraqlarına
zidd olmasın.
4. Belə ayrılıq iştirakçı dövlət tərəfindən qəbul edilmiş hər hansı
qərardan irəli gəldikdə, məsələn, valideyinlərdən birinin və ya hər
ikisinin həbsə alınması, məhbəsdə saxlanması, sürgünə
göndərilməsi, ölkədən qovulması, yaxud ölməsi (o jümlədən
həmin şəxsin dövlətin sərənjamında olduğu dövrdə hər hansı
səbəb üzündən baş vermiş ölümü) ilə əlaqədar olduqda həmin
iştirakçı dövlət ailənin qaib üzvünün/üzvlərinin olduğu yer
barəsində valideyinlərə, uşağa və ya, əgər lazım gələrsə, ailənin
başqa üzvünə onların xahişi ilə lazımi məlumat verir, bir şərtlə ki,
bu məlumatın verilməsi uşağın rifahına ziyan vurmsın. İştirakçı
dövlətlər daha sonra təmin edirlər ki, bu jür xahişin yerinə
yetirilməsi müvafiq şəxs/şəxslər üçün özlüyündə xoşagəlməz
nətijələrə gətirib çıxarmasın.
Maddə 10
1. İştirakçı dövlətlərin 9-ju maddənin 1-ji bəndi üzrə öhdəliyinə
uyğun olaraq uşağın və ya onun valideyinlərinin ailənin
qovuşması məqsədilə iştirakçı dövlətə gəlmək, yaxud oradan
getmək barədə ərizələrinə iştirakçı dövlətlər tərəfindən müsbət,
humanist və operativ tərzdə baxılmalıdır. İştirakçı dövlətlər daha
sonra təmin edirlər ki, bu jür xahişin yerinə yetirilməsi ərizəçilər
və onların ailə üzvləri üçün xoşagəlməz nətijələrə gətirib gətirib
çıxarmasın.
2. Valideyinləri müxtəlif dövlətlərdə yaşayan uşağın ixtiyarı var ki,
xüsusi hallar istisna olmaqla, hər iki valideynlə müntəzəm
əsasda şəxsi münasibətlər və birbaşa əlaqələr saxlasın. Bu
məqsədlə və iştirakçı dövlətlərin 9-ju maddənin 2-ji bəndi üzrə
öhdəliyinə uyğun olaraq iştirakçı dövlətlər uşağın və onun
valideynlərinin istənilən ölkəni, o jümlədən də öz ölkəsini tərk
etmək hüququ barəsində yalnız elə məhdudiyyətlər qüvvədədir
ki, bu məhdudiyyətlər qanunla müəyyən edilmişdir və dövlət
təhlükəsizliyinin, ijtimai asayışın (ordre public), əhalinin
sağlamlığı və ya mənəviyyatının, yaxud digər şəxslərinin hüquq
və azadlıqlarının mühafizəsi üçün zəruridir və bu Konvensiyada
tanınan digər hüquqlara uyğun gələ bilər.
Maddə 11
1. İştirakçı dövlətlər uşağın bir yerdən başqa yerə qanunsuz
aparılmasına və xarijdən geri qaytarılmasına qarşı mübarizə
aparılması üçün tədbirlər görürlər.
2. Bu məqsədlə iştirakçı dövlətlər ikitərəfli və ya çoxtərəfli sazişlər
bağlanmasına, yaxud qüvvədə olan sazişlərə qoşulmağa kömək
edirlər.
Maddə 12
1. İştirakçı dövlətlər bu baxışlarını formalaşdırmağa qadir olan
uşağı həmin baxışları özünə aid bütün məsələlərlə əlaqədar
azad ifadə etmək hüququ ilə təmin edirlər, həm də uşağın
baxışlarına onun yaşına və yetkinliyinə müvafiq sürətdə lazımi
diqqət yetirilir.
2. Bu məqsədlə uşağa imkan verilir ki, ona aid hər hansı məhkəmə
araşdırmasının və ya inzibati araşdırmanın jedişində ya
bilavasitə, ya da nümayəndə, yaxud müvafiq orqan vasitəsilə
onu milli qanunverijiliyin prosessual normalarında nəzərdə
tutulan qaydada dinləsinlər.
Maddə 13
1. Uşaq öz fikrini azad ifadə etmək hüququna malikdir; bu hüquqa
hər jür informasiya və ideyaları sərhədlərdən asılı olmayaraq,
şifahi, yazılı və ya çap edilmiş formada, injəsənət əsərləri
formasında, yaxud üşağın istədiyi digər vasitələrin köməyilə
axtarmaq, almaq və vermək azadlığı daxildir.
2. Bu hüququn həyata keçirilməsinə bəzi məhdudiyyətlər qoyula
bilər, lakin həmin məhdudiyyətlər qanunda nəzərdə tutulan və
aşağıdakı məqsədlər üçün zəruri məhdudiyyətlər ola bilər:
a) digər şəxslərin hüquqlarına və nüfuzuna hörmət üçün; və ya
b) dövlət təhlükəsizliyinin və ya ijtimai asyışın (ordre public), yaxud
əhalinin sağlamlığı və ya mənəviyyatının mühafizəsi üçün.
Maddə 14
1. İştirakçı dövlətlər uşağın fikir, vijdan və din azadlığına hörmət
edirlər.
2. İştirakçı dövlətlər valideynlərin və müvafiq hallarda qanuni
qəyyumların uşağın inkişaf etməkdə olan qabiliyyəti ilə uzlaşan
metodlarla onun hüquqlarının həyata keçirilməsində uşağa
rəhbərlik etmək hüquqlarına və vəzifələrinə hörmət bəsləyirlər.
3. Öz dininə və ya inamına etiqad etmək azadlığına yalnız elə
məhdudiyyətlər qoyula bilər ki, bu məhdudiyyətlər qanunla
müəyyən edilmiş olsun və dövlət təhlükəsizliyinin, ijtimai
asayışın, əhalinin mənəviyyat və sağlamlığının mühafizəsi,
yaxud digər şəxslərin əsas hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi
üçün zəruri olsun.
Maddə 15
1. İştirakçı dövlətlər uşağın assosiasiyalara üzv olmaq azadlığını və
dinj yığınjaqlarda iştirak etmək azadlığını tanıyırlar.
2. Həmin hüququn həyata keçirilməsində hər hansı məhdudiyyətlər
tətbiq edilə bilməz, burada elə məhdudiyyətlər istisna təşkil edir
ki, onlar qanuna müvafiq sürətdə tətbiq olunur və demokratik
jəmiyyətdə dövlət təhlükəsizliyi və ya ijtimai təhlükəsizlik, ijtimai
asayış (ordre public) baxımından, əhalinin sağlamlığı və ya
mənəviyyatının mühafizəsi, yaxud digər şəxslərin hüquq və
azadlıqlarının müdafiəsi üçün zəruridir.
Maddə 16
1. Heç bir uşaq onun şəxsi həyat, ailə həyatı, mənzilin in
toxunulmazlığı və ya yazışma sirri hüququnun həyata
keçirilməsinə özbaşınalıqla və ya qanunsuz sürətdə müdaxilə
obyekti, yaxud onun şərəf və nüfuzuna qanunsuz qəsd
edilmək obyekti ola bilməz.
2. Uşaq belə müdaxilə və ya qəsdə qarşı qanunsuz müdafiə
Maddə 17
İştirakçı dövlətlər kütləvi informasiya vasitələrinin mühüm rol
oynadığını qəbul edir və təmin edirlər ki, uşaq müxtəlif milli və ya
beynəlxalq mənbələrdən informasiya və materiallar, xüsusən uşağın
sosial, mənəvi və əxlaqi rifahına, habelə sağlam fiziki və psixi
inkişafına köməyə yönəldilmiş informasiya və materialları ala bilsin.
Bu məqsədlə iştirakçı dövlətlər:
a) kütləvi informasiya vasitələrini uşaq üçün sosial və mədəni
baxımdan faydalı olan və 29-ju maddənin ruhuna uyğun gələn
informasiya və materialları yaymağa həvəsləndirirlər;
b) müxtəlif mədəni, milli və beynəlxalq mənbələrdən alınan belə
informasiya və materialların hazırlanması, mübadiləsi və yayılması
sahəsində beynəlxalq əməkdaşlığa həvəsləndirirlər;
v) uşaq ədəbiyyatının buraxılmasını və yayılmasını həvəsləndirirlər;
q) kütləvi informasiya vasitələrini azlıq təşkil edən xalqların hər hansı
qrupuna və ya yerli əhaliyə mənsub olan uşağın dil ilə bağlı
ehtiyajlarını xüsusi diqqət yetirməyə həvəsləndirirlər;
ğ) 13-jü və 18-ji maddələrin müddəalarını nəzərə alaraq, uşağın
rifahına zərər gətirən informasiya və materiallardan uşağın
qorunmasının lazımi prinsiplərini hazırlamağa həvəsləndirirlər.
Maddə 18
1. İştirakçı dövlətlər uşağın tərbiyəsi və inkişafı üçün hər iki
valideynin birlikdə və eyni dərəjədə məsuliyyət daşıdığına dair
prinsipin tanınmasını təmin etməkdən ötrü mümkün olan bütün
səyləri göstərirlər. Uşağın tərbiyəsi və inkişafı üçün əsas
məsuliyyəti valideynlər və ya müvafiq hallarda qanuni qəyyumlar
daşıyırlar. Uşağın ən yaxşı maraqları onların əsas qayğı
obyektidir.
2. Bu Konvensiyada şərh olunmuş hüquqların həyata keçirilməsinə
təminat verilməsi və kömək göstərilməsi məqsədilə iştirakçı
dövlətlər valideynlərə və qanuni qəyyumlara uşaqların tərbiyəsi
ilə bağlı öz vəzifələrini yerinə yetirməkdə onlara lazımi kğmək
edir və uşaq tərbiyə müəssisələri şəbəkəsinin inkişafını təmin
edirlər.
3. İştirakçı dövlətlər bütün lazımi tədbirlər görürlər ki, valideynləri
işləyən uşaqların onlara baxmaq üçün nəzərdə tutulan
idarələrdən istifadə etmək hüququna malik olması təmin edilsin.
Maddə 19
1. İştirakçı dövlətlər uşağı valideynlər, qanuni qəyyumlar və ya
uşağa qayğı göstərən hər hansı digər şəxs tərəfindən fiziki,
yaxud psixoloci zorakılığın, təhqirin və ya istismarın, o jümlədən
də seksual süiistifadənin hər jür formalarından qorumaq
məqsədilə bütün lazımi qanunverijilik, inzibati, sosial və
maarifçilik tədbirlərini görürlər.
2. Lazım gələrsə, bu jür müdafiə tədbirlərinə uşağa və onun
qayğısına qalan şəxslərə zəruri kömək göstərilməsi məqsədilə
sosial proqramlar hazırlamaq üçün, habelə uşaqla yuxarıda
sadalanmış kobud rəftar hallarının qarşısının alınmasının və
aşkara çıxarılmasının digər formalarını həyata keçirmək, bu
hallar barədə məlumat vermək. Ona baxmaq, onu təhqiqata
göndərmək, uşağı müalijə etmək və sonrakı tədbirləri görmək,
habelə, lazım gələrsə, məhkəmə prosesinə başlamaq üçün
səmərəli qaydalar daxildir.
Maddə 20
1. Öz ailə mühitindən müvəqqəti və ya daimi mərhum olan, yaxud
özünün ən yaxşı mənafeyi naminə belə mühitdə qala bilməyən
uşaq dövlət tərəfindən xüsusi müdafiə edilmək və ona yardım
göstərilmək hüququna malikdir.
2. İştirakçı dövlətlər öz milli qanunlarına uyğun olaraq belə uşağa
baxılması üsulunun dəyişdirilməsini təmin edirlər.
3. Belə baxma üsulu uşağın şəriətə görə «kəfalət»ə, yəni tərbiyəyə
verilməsindən, habelə övladlığa götürülməsindən, lazım gəldikdə
isə, uşaqlara baxan müvafiq müəssisələrə qoyulmasından ibarət
ola bilər. Uşağa baxılması üsulunun dəyişdirilməsi variantları
müzakirə edilərkən uşağın tərbiyəsinin varisliyinin
məqsədəuyğunluğu və onun etnik məşəyi, dini və mədəni
mənsubiyyəti və ana dili lazımi dərəjədə nəzərə alınmalıdır.
Maddə 21
Övladlığa götürmə sistemini qəbul edən və yaxud bu sistemin
həyata keçirilməsinə ijazə verən iştirakçı dövlətlər uşağın ən yaxşı
maraqlarının ilk növbədə nəzərə alınmasını təmin edirlər və onlar:
a) təmin edirlər ki, uşağın övladlığa götürülməsinə anjaq səlahiyyətli
orqanlar ijazə versinlər. Bu orqanlar tətbiq edilən qanunla və
qaydalara uyğun olaraq və işə aid bütün səhih məlumat əsasında
müəyyən edirlər ki, uşağın valideyinlər, qohumlar və qanuni
qəyyumlar barəsində statusuna görə övladlığa götürmə mümkündür
və əgər tələb olunursa, əlaqədar şəxslər lazım ola biləjək belə
məsləhətləşmə əsasında övladlığa götürməyə öz dərk edilmiş
razılığını versinlər;
b) təsdiq edirlər ki, uşağın başqa bir ölkədə övladlığa götürülməsi
ona baxmağın alternativ üsulu hesab oluna bilər, bir şərtlə ki, uşaq
onun tərbiyə olunmasını və ya övladlığa götürülməsini təmin edə
bilməyəjək ailəyə tərbiyə edilməyə, yaxud saxlanmağa verilə
bilməsin və uşağın doğulduğu ölkədə ona münasib qaydada
baxılmasının təmin edilməsi mümkün olmasın;
v) təmin edirlər ki, uşaq başqa bir ölkədə övladlığa götürüldükdə
ölkənin daxilində övladlığa götürülmə ilə əlaqədar tətbiq edilən eyni
təminat və normalar tətbiq olunsun;
q) bunu təmin etmək məqsədilə bütün lazımi tədbirləri görürlər ki,
başqa ölkədə övladlığa götürmə təqbirində uşağın yerbəyer edilməsi
bununla bağlı şəxslərin əsassız olaraq maliyyə məfəəti əldə
etməsinə gətirib çıxarmasın;
ğ) zəruri hallarda ikitərəfli və çoxtçərəfli razılaşmalar, yaxud sazişlər
bağlanması yolu ilə bu maddənin məqsədlərinə nail olmağa kömək
edir və bunun əsasında təmin edirlər ki, uşağın başqa bir ölkədə
yerbəyer edilməsi səlahiyyətli hakim dairələr və ya orqanlar
tərəfindən həyata keçirilsin;
Maddə 22
1. İştirakçı dövlətlər qaçqın statusu almaq istəyən və ya tətbiq
edilə bilən beynəlxalq, yaxud daxili hüquq və qaydalara müvafiq
sürətdə qaçqın sayılan, valideynləri və ya hər hansı digər şəxs
tərəfindən istər müşayiət edilən, istərsə də müşayiət edilməyən
uşağı bu Konvensiyada və göstərilən dövlətlərin iştirakçısı
olduğu insan hüquqlarına dair digər beynəlxalq sənədlərdə və
ya humanitar sənədlərdə əksini tapmış hüquqlardan istifadə
edilməsində lazımi mudafiə və humanitar yardımla təmin etmək
üçün zəruri tədbirləri görürlər.
2. Bu məqsədlə iştirakçı dövlətlər belə uşağın müdafiəsi və ona
kömək göstərilməsi hər hansı qaçqın uşağın öz valideynlərini
və ya digər ailə üzvlərini axtarıb tapması, öz ailəsinə
qovuşmaqdan ötrü görəkli məlumat alması üçün Birləşmiş
Millətlər Təşkilatının və onunla əməkdaşlıq edən digər
səlahiyyətli hökumətlərarası təşkiltların və ya qeyri-hökumət
təşkilatlarını bütün səylərinə lazım bildikdə kömək edirlər.
Valideynlər və ya digər ailə üzvləri tapıla bilmədikdə belə uşaq,
eləjə də hansı səbəbdənsə öz ailə mühitindən daimi və ya
müvəqqəti məhrum olmuş istənilən digər uşaq, bu
Konvensiyada nəzərdətutulduğu kimi, eyni qaydada müdafiə
edilir.
Maddə 23
1. İştirakçı dövltlər təsdiq edirlər ki, əqli və ya fiziki çatışmazlıq
olan uşaq onun ləyaqətini təmin edək, onun özünə inamını
artıran və jəmiyyətin həyatında fəal iştirakını asanlaşdıran
şəraitdə dəyərli və ləyaqətli həyat sürməlidir.
2. İştirakçı dövlətlər əqli və ya fiziki çatışmazlığı olan uşağın ona
xüsui qayğı göstərilməsi hüququnu təsdiq edir və belə hüquqa
malik olan uşağa və ona qayğı üçün məhsuliyyət daşıyanlara
mövjud imkanlar daxilində yardım göstərilməsini həvəsləndirir
və təmin edirlər. Xahişlə mürajiət edilmiş bu yardım uşağın
vəziyyətinə və onun valideyinlərini, yaxud uşağa qayğını təmin
edən digər şəxslərin vəziyyətinə müvafiq olmalıdır.
3. Əqli və ya fiziki çatışmazlığı olan uşağın xüsusi ehtiyajları
olduğu təsdiq edildikdə bu maddənin 2-ji bəndinə müvafiq
sürətdə ona imkan daxilində pulsuz yardım verilir və bu zaman
valideynlərin, yaxud uşağa qayğını təmin edən digər şəxslərin
maliyyə ehtiyyatları nəzərə alınır. Bundan məqsəd əqli və ya
fiziki çatışmazlığı olan uşağın təhsil, peşə hazırlığı, tibbi xidmət,
sağlamlığın bərpası, əmək fəaliyyətinə hazırlıq sahəsində
xidmətlərindən səmərəli istifadə etməsini və istirahət
vasitələrindən bəhrələnməsini elə təmin etməkdir ki, bunlar
uşağın sosial həyata imkan daxilində daha geniş jəlb
edilməsinə və uşağın mədəni və mənəvi inkişafı da daxil
olmaqla şəxsiyyətinin rüxtələşməsinə nail olmağa gətirib
çıxarsın.
4. İştirakçı dövlətlər profilaktiki səhiyyə və əqli, fiziki çatışmazlıq
olan uşaqların tibbi, psixoloci və funksiolnal müalijəvi sahəsində
müvafiq məlumat mübadiləsinə, o jümlədən də sağlamlığın
bərpası metodların, ümumtəhsil və peşə hazırlığı barədə
məlumatın yayılmasına, habelə bu məlumatdan istifadə
olmasına beynəlxalq əməkdaşlıq ruhunda kömək edirlər ki,
iştirakçı dövlətlərə bu sahədə öz imkanları yaxşılaşdırmağa,
biliklərini zənginləşdirməyə və öz təjrübəsini artırmağa şərait
yaratsınlar. Bunula əlaqədə olaraq inkişaf etməkdə olan
ölkələrin tələbatına xüsusi diqqət yetirilməlidir.
Maddə 24
1. İştirakçı dövlətlər uşağın ən təkmil səhiyyə sistemi
xidmətlərindən və xəstəliklərin müalijəsi və sağlamlığın bərpası
vasitələrindən istifadə etmək hüququ olduğunu təsdiq edirlər.
İştirakçı dövlətlər təmin etməyə çalışırlar ki, heç bir uşaq
səhiyyə sisteminin belə xidmətlərindən istifadə üçün öz
hüququndan məhrum olmasın.
2. İştirakçı dövlətlər həmin hüququn tamamilə həyata
keçirilməsinə çalışır və lazımi tədbirlər görürlər ki:
a) körpələr və uşaqlar arasında ölüm hallarının səviyyəsi aşağı
dşsün;
b) ilkin tibbi-sanitar yardımının inkişafına birinji növbədə diqqət
yetrmək şərtilə bütün uşaqlara lazımi tibbi yardım göstərilməsi
və onların zağlamlığının mühafizəsi təmin edilsin;
v) xəstəliklərə və doyunja yeməməyə qarşı mübarizə aparılsın, o
jümlədən ilkin tibbi-sanitar yardımı çərçivəsində, digər
vasitələrlə yanaşı, asanlıqla əldə olunan texnologiyasının tətbiq
edilməsi kifayyət qədər qidalı ərzaq və təmiz içməli su verilməsi
yolu ilə, ətraf mühitin çirklənməsi təhlükəsini və riskini nəzərə
alaraq mübarizə aparılsın;
q) analara doğumdan əvvəl və sonrakı dövrlərdə səhətin
mühafizəsi sahəsində lazımi xidmət göstərilsin;
ğ) uşaqların sağlamlığı və yedizdirilməsi əmizdirməni üstünlükləri,
gigiyena, uşağın yaşadığı mühitin sanitariyası və bədbəxt
xadisələrin qarşısının alınması barədə jəmiyyətin bütün
təbəqələrinə, xüsusən valideynlərə və uşaqlara məlumat
verilməsi, habelə onqlarıın təhsil alması və belə biliklərdən
istifadə etməkdə onlara kömək göstərilməsi təmin edilsin;
d) profilaktiki tibbi yardım və ailənin böyüklüyünün planlaşdırılması
sahəsində maarifçilik işi və xidmətlər inkişaf etdirilsin.
3. İştirakçı dövlətlər uşaqların sağlamlığına mənfi təsir göstərən
ənənəvi praktikanın ləğv edilməsi məqsədilə hər jür səmərəli və
lazımi tədbirləri görürlər.
4. İştirakçı dövlətlər bu maddədə təsdiq olunan hüququn tamamilə
həyata keçirilməsinə tədrijən nail olmaq məqsədilə beynəlxalq
əməkdaşlığı həvəsləndirməyi və inkişaf etdirməyi öhdələrinə
götürürlər.
Maddə 25
İştirakəçı dövlətlər uşağa baxılması, onun müdafiəsi və ya fiziki
yaxud psixi müalijəsi məqsədilə səlahiyyətli orqanlar tərəfindən
qeyyumluğa verilmiş uşağın keçdiyi müalijənin və onun haqqında
belə qeyyumluqla bağlı bütün digər şəraitin vaxtaşırı
qiymətləndirilməsi barədə uşağın hüququnu təsdiq edirlər.
Maddə 26
1. İştirakçı dövlətlər hər bir uşağı sosial sığorta da daxil olmaqla
sosial təminat imtiyazlarından istifadə etmək hüququnu tanıyır və
öz milli qanunverijiliyinə uyğun olaraq bu hüququn tamamilə
həyata keçirilməsinə nail olmaq üçün lazımi tədbirləri görürlər.
2. Lazım olduqja bu imtiyazlar mövjud ehtiyatlar və uşağın
imkanları və onun saxlanması üçün məhsuliyyət daşıyan
şəxslərin imkanları, habelə uşaq tərəfindən və ya onun adından
nemətlər alınması ilə bağlı istənilən mülahizələr nəzərə alınaraq
verilir.
Maddə 27
1. İştirakçı dövlətlər hər bir bir uşağın fiziki, əqli, mənəvi, əxlaqi və
sosial inkişafı üçün lazım olan həyat səviyyəsinə malik olmaq
hüququnu təsdiq edirlər.
2. Valideyn(lər) və ya uşağı tərbiyə edən digər şəxslər uşağın
inkişafı üçün lazım olan həyat şəraitini öz bajarıqları və maliyyə
imkanları daxilində təmin etməyə görə əsas məsuliyyəti daşıyılar.
3. İştirakçı dövlətlər valideynlərə və uşaqları tərbiyə edən digər
şəxslərə həmin hüququn həyata keçirilməsində kömək
göstərilməsi üçün öz milli şəraitinə müvafiq sürətdə və öz
imkanların daxilində lazımi tədbirləri görür və lazım gələrsə,
maddi yardım göstərir və xüsusən ərzaqla, paltarla və mənzillə
təmin edilməyə dair prqramları dəstəkləyirlər.
4. İştirakçılar dövlətlər validynlər və ya uşaq üçün maliyyə
məhsuliyyəti daşıyan digər şəxslər tərəfindən istər iştirakçı
dövlətin daxilində, istərsə də xarijdə uşağın saxlanmasının bərpa
olunmasını təmin etmək sahəsində bütün lazımi tədbirləri
görürlər. Məsələn, əgər uşaq üçün maliyyə məsuliyyəti daşıyan
şəxs və uşaq müxtəlif dövlətlərdən yaşayırlarsa, iştirakçı
dövlətlər beynəlxalq sazişlərə qoşulmağa və ya belə sazişlər
bağlanmasına, habelə digər müvafiq razılaşmalar əldə
olunmasına kömək edirlər.
Maddə 28
1. İştirakçı dövlətlər uşağın təhsil almaq hüququnu tanıyır və
bərabər imkanlar əsasında bu hüququn həyata keçirilməsinə
tədrijən nail olmaq məqsədilə olar:
a) pulsuz və ijbari ibtidai təhsil sistemi tətbiq edirlər;
b) istər ümumi orta təhsilin, istərsə də orta peşə təhsilinin müxtəlif
formalarının inkişaf etdirilməsinin həvəsləndirir, bu təhsilin bütün
uşaqlar üçün mümkün olmasını təmin edir və pulsuz təhsil sisteminin
tətbiq olunması və lazım gələrsə maliyyə yardımı göstərilməsi kimi
zəruri tədbirlər görürlər;
v) bütün lazımi vasitələrin köməyilə hər kəsin bajarığı əsasında hamı
üçün ali təhsilin mümükün olmasını təmin edirlər;
q) təhsil və peşə hazırlığı sahəsində məlumat və materialların bütün
uşaqların əldə etməsi imkanını təmin edirlər:
ğ) məktəbdə müntəzəm davamiyyətə kömək göstərilməsi və məktəbi
tərk edən şagirdlərin sayının azalması sahəsində tədbirlər görürlər;
2. İştirakçı dövlətlər məktəb intizamının uşağın insan ləyaqətinə
hörməti əks etdirən metodların köməyi ilə və by Konvensiyaya
müvafiq sürətdə təşkil olunmasını təmin etmək üçün bütün lazımi
tədbirləri görürlər.
3. İştirakçı dövlətlər bütün dünyada jəhalətin və savadsızlığın
ləğvinə kömək göstərilməsi və elmi-texniki biliklərə və təlimin
müasir metodlarına yiyələnməyin asanlaşdırılması məqsədilə
təhsilə aid məsələlərdə beynəlxalq əməkdaşlığı həvəsləndirir və
inkişaf etdirirlər. Bununla əlaqədar olaraq inkişaf etməkdə olan
ölkələrin tələbatına xüsusi diqqət yetirilməlidir.
Maddə 29
1. İştirakçı dövlətlər razılaşırlar ki, uşağın təhsili aşağıdakı
məqsədlərə yönəldilməlidir:
a) uşağın şəxsiyyətinin, istedadının, əqli və fiziki bajarığının ən tam
həjmdə inkişaf etdirilməsinə;
b) insan hüquqlarına və əsas azadlıqlara, habelə Birləşmiş Millətlər
Təşkilatının Nizamnaməsində bəyan edilmiş prinsieplərə hörmət
tərbiyə olunmasına;
v) uşağın valideynlərinə, onun mədəni özgünlüyünə, dilinə və
dəyərlərinə, uşağın yaşadığı ölkənin və onun əslən olduğu ölkənin
milli dəyərlərinə, onun öz sivilizayalarından fərqlənən sivilizasiyalara
hörmət tərbiyə edilməsinə;
q) uşağın azad jəmiyyətdə anlaşma, sülh, dözümlük, kişilərlə
qadınların hüquq bərabərliyi və bütün xalqlar, etnik, milli və dini
qruplar arasında, habelə yerli əhali sırasındı olan şəxslər arasında
dostluq ruhunda şüurlu həyata hazırlanmasına;
ğ) ətraf mühitə hörmət tərbiyə edilməsinə.
2. Bu maddənənin və ya 28-ji maddənin heç bir hissəsi ayrı –ayrı
şəxslərin və orqanların təhsil müəssisələri yaratmaq və onlara
rəhbərlik etmək azadlığının məhdudlaşdırılması yozulmur , bir
şərtlə ki, bu maddənin 1-ji bəndində şərh olunmuş prinsiplərə
daim əməl edilsin və belə təhsil müəssisələrində verilən dövlət
tərəfindən qoyula bilən minimal normalara uyğun gəlməsi
barədə tələblər yerinə yetirilsin.
Maddə 30
Etnik, dini baxımdan və dil baxımından azlıqların və ya yerli əhali
sırasından olan şəxslərin yaşadıqları dövlətlərdə belə azlıqlara və ya
yerli əhaliyə mənsub olan uşaq öz qrupunun digər üzvləri ilə birlikdə
öz mədəniyyətindən bəhrələnmək, öz dininə etiqad bəsləmək və
onun ayinlərini yerinə yetirmək, habelə ana dilindən istifadə etmək
hüququndan məhrum oluna bilməz.
Maddə 31
1. İştirakçı dövlətlər uşaqı istirahət etmək və asudə vaxta malik
olmaq hüququnu, onun yaşına uyğun qələn oyunlarda və
əylənjəli tədbirlərdə iştirak etmək və sərbəst surətdə mədəni
həyatda iştirak etmək və injəsənətlə məşğul olmaq hüququnu
tanıyırlar.
2. İştirakçı dövlətlər uşağın mədəni həyatda və yaradıjılıq
həyatında hərtərəfli iştirak etmək hüququna hörmət bəsləyir
və bu hüququ təşviq edir. Mədəni fəaliyyət və yaradıjılıq
fəaliyyəti, asudə vaxt və istirahət üçün müvafiq və bərabər
imkanlar verilməsinə kömək göstərirlər.
Maddə 32
1. İştirakçı dövlətlər uşağın iqtisadi istismardan və onun
sağlamlığı üçün təhlükə törədən və ya təhsil almasında
əngələ çevrilə biləjək, yaxud onun sağlamlığına və fiziki, əqli,
mənəvi, əxlaqi və sosial inkişafına ziyan vura biləjək hər hansı
işin yerinə yetirilməsinə müdafiə edilmək hüququnu tanıyırlar.
2. İştirakçı dövlətlər bu maddəni həyata keçirilməsini təmin
etmək üçün qanunverijilik tədbirləri, inzibati və sosial tədbirlər,
habelə təhsil sahəsində tədbirlər görürlər.Bu məqsədlə digər
beynəlxalq sənədlərin müvafiq müddəalarını rəhbər tutaraq
iştirakçı dövlətlər:
a) işə qəbul üçün minimal yaş həddi və ya minimal yaş hədləri
müəyyən edirlər;
b) iş gününün uzunluğu və əmək şəraiti haqqında lazımi tələblər
müəyyən edirlər;
v) bu maddənin səmərəli sürətdə həyata keçirilməsini təmin
etmək üçün müvafiq jəza növləri və ya digər sanksiyalar nəzərdə
tuturlar.
Maddə 33
İştirakçı dövlətlər müvafiq beynəlxalq müqavilələrdə nəzərdə
tutulduğu kimi uşaqları narkotik vasitələrdə və psixotropik
madələrdən qanunsuz istifadə etməkdən qorumaq və belə
madələrin qanuna zidd olaraq istehsalında və satılmasında
uşaqlardan istifadə edilməsinə yol vermək üçün bütün lazımi
tədbirləri, o jümlədən də qanunverijilik tədbirləri, inzibati və sosial
tədbirlər, habelə təhsil sahəsində tədbirlər görürlər.
Maddə 34
İştirakçı dövlətlər uşağı seksual istismarın və seksual səhətdən
pis yola salınmağın bütün formalarından qorunmağı öhdələrinə
götürürlər. Bu məqsədlə iştirakçı dövlətlər aşağıdakı halların
qarşısını almaq üçün milli, ikitərəfli və çoxtərəfli səviyyələrdə
bütün lazımi tədbirləri görürlər:
a) uşağı hər jür qanunsuz seksual fəaliyyətə çəkmək və ya
məjbur etmək;
b) istssmar məqsədilə uşaqlardan fahişəlikdə və ya digər
qanunsuz seksual praktikada istifadə etmək;
v) istismar məqsədilə uşaqlardan pornoqrafiyada və pornoqrafik
materiallarda istifadə etmək.
Maddə 35
İştirakçı dövlətlər uşaqların istənilən məqsədlərlə və istənilən
formada oğurlanmasının, uşaq alveri edilməsinin və ya onların
qaçaqmalçılıqla məşğul olmasının qarşısını almaq üçün milli,
ikitərəfli və çoxtərəfli səviyyələrdə bütün lazımi tədbirləri görürlər.
Maddə 36
İştirakçı dövlətlər uşağı onun rifahinin istənilən jəhətinə ziyan
vuran istismarın digər bütün formalarından müdafiə edirlər.
Maddə 37
İştirakçı dövlətlər təmin edirlər ki:
a) heç bir uşaq işgənjələrə və ya rəftarın, yaxud jəzanın digər
amansız, qeyri-insanı və ya ləyaqəti alçaldan növlərinə məruz
qalmasın. 18 yaşına çatmamış şəxslər tərəfindən törədilmiş
jinayətlərə görə nə ölüm jəzası, nə də azad edilmək imkanı
nəzərdə tutlmayan ömürlük həbs jəzası kəsilmir;
b) heç bir uşaq qanunsuz olaraq və ya özbaşınalıqla azadlıqdan
məhrum edilməsin. Uşağın həbsə alınması, tutulması və ya
həbs jəzası çəkməsi qanuna uyğun olaraq həyata keçirilir və
bunlarda son tədbir kimi və mümkün olan daha qısa müddət
ərzində və müvafiq qayğada istifadə edilir;
v) azadlıqdan məhrum olunmuş hər bir uşaqla humanist və rəftar
edilsin və onun şəxsiyətinin ayrılmaz hissəsi kimi ləyaqətinə
hörmət bəslənsin, onunla bir yaşda olan şəxslərin tələbatı nəzərə
alınsın. Məsələn, azadlıqdan məhrum edilmiş hər bir uşaq
məhbəsdə yaşlılardan ayrı saxlanılmalı (əgər hesab edilsə ki,
bunu uşaqın ən yaxşı mənafeləri naminə etmək gərək deyildir) və
xüsusi hallar istisna olmaqla, öz ailəsilə yazışmaq və görüşmək
yolu ilə əlaqə saxlamaq hüququna malik olmalıdır.
q) azadlıqdan məhrum edilmiş hər bir uşaq ləngidilmədən hüquqi
və digər müvafiq yardım almaq hüququna, habelə onun
azadlıqdan məhrum olunmasının qanuniliyini məhkəmə və ya
digər səlahiyyətli, müstəqil və qərarsız orqan qarşısında sübuta
yetirmək hüququna və istənilən belə prosessual tədbir barəsində
onların tərəfindən təxirə salınmadan qərarlar çıxarılması
hüququna malik olsun.
Maddə 38
1.İştirakçı dövlətlər silahlı münaqişələr zamanı onların barəsində
tədbiq edilə biləjək və uşaqlara aid olan beynəlxalq humanitar
hüquq normalarına hörmət bəsləməyi və onlara əmal olunmasını
təmin etməyi öhdələrinə götürürlər.
2.İştirakçı dövlətlər bunu təmin etmək üçün bütün tədbirləri
görürlər ki, 15 yaşına çatmayan şəxslər hərbi əməliyyətlarda
birbaşa iştirak etməsinlər.
3.İştirakçı dövlətlər 15 yaşına çatmayan hər hansı şəxsi öz silahlı
qüvvələrində hərbi xidmətə çağırmaqdan imtina edirlər.İştirakçı
dövlətlər 15 yaşına çatan, lakin 18 yaşlı hələ tamam olmayan
şəxslərin orduya jəlb edilməsi zamanı üstünlüyü daha yaşlı
şəxslərə verməyə çalışırlar.
4Silahlı münaqişələr zamanı mülki əhalinin müdafiəsi ilə bağlı
beynəlxalq qumanitar hüquq üzrə öz öhdəliklərinə uyğun olaraq
iştirakçı dövlətlər silahlı münaqişəyə məruz qalmış uşaqların
müdafiəsinin və onlara baxılmasının təmin edilməsi üçün
mümkün olan bütüntədbirləri görürlər.
Maddə 39
İştirakçı dövlətlər hər hansı növ etinasızlığın, istismarın və ya
suiistifadənin, işgənjələrin, yaxud hər hansı digər sərt, rəhmsiz və
ya ləyaqəti alçaldan rəftarın, yaxud silahlı münaqişələrin qurbanı
olmuş uşağın fiziki və psixoloci səhətdən bərpasına və sosial
reinteqrasiyasına kömək etmək üçün bütün lazımi tədbirləri
görürlər.
Maddə 40
1. İştirakçı dövlətlər jinayət qanunverijiliyini pozmuş hesab edilən,
bu qanunverijiliyin pozulmasında təqsirləndirilən və ya müqəssir
sayılan hər bir uşağın onunla elə bir rəftar hüququnu tanıyırlar ki,
belə rəftar uşaqda ləyaqət və mənlik hissələrinin inkişafına kömək
edir, uşaqda insan hüquqlarına və başqalarının əsas
azadlıqlarına hörməti möhkəmləndirir və bu zaman uşağın yaşı
və onun reinteqrasiyasına və jəmiyyətdə faydalı rolunu yerinə
yetirməsinə kömək göstərilməsi arzusu nəzərə alınır.
3. İştirakçı dövlətlər bu məqsədlə və beynəlxaldq sənədlərin
müvafiq müddəalarını nəzərə alaraq təmin edirlər ki:
a) jinayət qanunverijiliyinin pozulduğu zaman milli və ya
beynəlxalq hüquqla qadağan olunmayan hərəkətlərə və
fəaliyyətsizliyə görə heç bir uşaq jinayət qanunverijiliyini pozmuş
hesab edilməsin, onun pozulmasında təqsirləndirilməsin və
müqəssir bilinməsin;
b) jinayət qanunverijiliyini pozmuş hesab edilən və ya onu
pozmaqda təqsirləndirilən hər bir uşaq ən azı aşağıdakı
təminatlara malik olsun:
I) onun təqsiri qanuna uyğun olaraq sübuta
yetirilməyinjə təqsirsizlik prezumpsiyası;
II) ona qarşı irəli sürülən ittihamlar barədə ona dərhal
və bilavsitə, zəruri hallarda isə, onun valideyinləri və
ya qanuni qəyyumları vasitəsilə məlumat verilməsini
vuə öz müdafiyəsinə hazırlaşarkən və bunu həyata
kejirərkən hüquqi yardım və digər lazımi yardım
göstərilməsi;
III) qanuna uyğun olaraq vəkilin və ya digər müvafiq
şəxsin iştirakı ilə məsələyə ədalətlə baxılarkən
səlahiyyəti, müstəqil və qərəzsiz orqnan, yaxud
məhkəmə orqanı uşağın yaşı və ya onun
valideuinlərinin, yaxud qanuni qəyyumlarının
vəziyyəti nəzərə alınaraq həmin məsələ barəsində
təxirə salınmadan qərar çıxarsınlar, əgər bu, uşuğın
ən yaxşı maraqlarına zidd deyildirsə;
IV) şahid ifadələri verməyə və ya təqsiri boynuna
almağa məgbur edilməkdən azad olmaq; ittiham
şahidlərinin verdiyi ifadələrin ya müstəqil surətdə ya
da diğər şəxslərin köməyilə öyrənilməsi və müdafiyə
şahidlərinin bərarbər hüquqla iştirakının və onların
ifadələrlə tanış olmasının təmin edilməsi;
V) əgər hesab edilsə ki, uşaq jinayət qanunverijiliyini
pozmuşdur, onda qanuna uyğun olaraq müvafiq
qərara və bununla əlaqədar görülmüş hər hansı
tədbirlərə səlahiyyəti, müstəqil və qərəzsiz yuxarı
orqan, yaxud məhkəmə orqanı tərəfindən təkrar
baxılması;
VI) əgər uşaq istifadə olunan dili başa düşmürsə və ya
bu dildə danışa bilmirsə, tərjüməçinin pulsuz
köməyi;
VII) məsələyə baxılmasının bütün mərhələlərində
uşağın şəxsi həyatına tam hörmət edilməsi.
3. İştirakçı dövlətlər jinayət qanunverijiliyini rozmuş hesab edilən,
onu pozmaqda təqsirləndirilənvə ya müqəsir bilinən uşaqlara
bilavasitə aid olan və qaydalar qəbul olunmasına, orqan və
müəssələr yaradılmasına kömək göstərməyə çalışırlar, o
jümlədən:
a) elə minimal yaş həddi müəyyən edirlər ki, bu həddən
aşağı yaşda olan uşaqlar jinayət qanunverijiliyini pozmağa qadir
hesab olunmur;
b) zəruri və arzu olunan hallarda, insan hüquqlarını və
hüquqi təminatları təmamilə gözləmək şərtilə, məhkəmə
təhqiqatından istifadə etmədən belə uşaqlara rəftar üçün tədbirlər
görürlər.
4. Uşağa baxılması, qəyyumluq və nəzarət haqqında
əsasnamə, məsləhət xidmətləri göstərilməsi, sınaq və peşə
müddəti təyin edilməsi, tərbiyə verilməsi, təlim və peşə
hazırlığı proqramları və tərbiyə müəssisələrində uşağa
baxılmasını əvəz edən digər formalarda qayğı göstərilməsi
kimi müxtəlif tədbirlərin olması zəruridir. Bundan məqsəd
uşaqla elə rəftar təmin etməkdir ki, bu rəftar üsulu onun
rifahına, habelə onun vəziyyətinə və jinayətin xarakterinə
uyğun olsun.
Maddə 41
Bu konvensiya heç də uşağın hüqularının həyata keçirilməsinə
daha çox kömək edən müddəaların və aşağıdakı sənədlərdə ola
bilən müddəalara xələl gətirmir:
a) iştirakçı dövlətin qanununda; yaxud
b) həmin dövlət barəsində qüvvədə olan beynəlxalq hüquq
normalarında.
II HİSSƏ
Maddə 42
İştirakçı dövlətlər lazımi və təsirli vasitələrdən istifadə edərək,
Konvensiyanın prinsipləri və müddəaları barədə istər yaşlılara,
istərsə də uşaqlara geniş məlumat verməyi öhdələrinə götürülər.
Maddə 43
1. Bu Konvensiyaya müvafiq surətdə qəbul edilmiş öhdəliklərin
yerinə yetirilməsində iştirakçı dövlətlər tərəfindən təldə
olunmuş tərəqqini nəzərdən keçirmək məqsədilə Uşaq
Hüquqları Komitəsi təsis edilir. Komitə aşağıdakı funksiyaları
yerinə yetirir.
2. Komitə yüksək mənəvi keyfiyyətləri olan və bu Konvensiyanın
əhatə etdiyi sahədə səriştəliyi ilə tanınmış on ekspertdən
ibarət olur. Komitənin üzvləri iştirakçı dövlətlər tərəfindən öz
vətəndaşları sırasından seçilir və öz adlarından çızış edirlər,
həm də ədalətli joğrafi bölgüyə, habelə əsas hüquqi
sistemlərə diqqət yetirilir.
3. Komitənin üzvləri siyahıya salınmış şəxslər sırasından gizli
səsvermə yolu ilə seçilir. Həmin şəxslər iştirakçı dövlətlər
tərəfindən irəli sürülür. Hər bir iştirakçı dövlət öz vətəndaşları
sırasında bir nəfər irəli sürə bilər.
4. Komitəyə ilk seçkilər bu Konvensiya qüvvəyə mindiyi gündən
altı ay gej olmayaraq, sonralar isə iki ildə bir dəfə keçirilir. Hər
halda hər seçkilər gününə dörd ay qalmış Birləşmiş Millətlər
təşkilatının Vaş katibi iştirakçı dövlətlərə məktubla müragiyət
edərək, onlara iki ay ərzində öz namizədlərini təqdim etmək
təklifi irəli sürür. Sonra Baş katib bu yolla irəli sürülmüş bütün
şəxslərin siyasını əlifba sırası ilə tərtib edir, siyahıda həmin
şəxsləri irəli sürmüş iştirakçı dövlətləri göstərir və siyahını bu
Konvensiyanın iştirakçısı olan dövlətlərə təqdim edir.
5. Seçkilər Birləşmiş Millətlər Təşkilatının idarələrində Baş katib
tərəfindən çağırılan iştirakçı dövlətlərin müşavirələrində
keçirilir. İştirakçı dövlətlərin üçdə iki hissəsinin yetərsay təşkil
etdiyi müşavirələrdə o namizədlər Komitənin tərkibinə
seçilmiş sayılırlar ki, onlar səsvermədə olmuş və iştirak etmiş
iştirakçı dövlətlərin nümayəndələrinin səslərinin daha çoxunu
və mütləq qazanmış olsunlar.
6. Komitənin üzvləri dördillik müddətə seçilirlər. Onlar
namizədlikləri təkrar irəli sürüldükdə yenidən seçilmək
hüququna malikdirlər. İlk seçkilərdə seçilən beş nəfər üzvün
səlahiyyət müddəti iki illik dövrün sonunda bitir; ilk
seçkilərdən sonra dərhal bu beş nəfər üzvün adları müşavirə
sədrinin atdığı püşklə müəyyənləşdirilir.
7. Komitənin hər hansı üzvü öldükdə və ya istefa verdikdə,
yaxud o, Komitənin üzvü vəzifələrini hər hansı başqa səbəbə
görə daha yerinə yetirə bilmədikdə, onda Komitənin həmin
üzvünv irəli sürmüh olan iştirakçı dövlət öz vətəndaşları
sırasında qalan müddətə digər ekspert təyinq edir, bir şərtlə
ki, həmin ekspert Komitə tərəfindən bəyənilsin.
8. Komitə öz iş üsulu qaydalarını müəyyən edir.
9. Komitə öz vəzifəli şəxslərini iki il müddətinə seçir.
10. Komitənin sessiyaları, bir qayda olaraq, Birləşmiş Millətlər
Təşkilatının Mərkəzi idarələrində, yaxud Komitə tərəfindən
müəyyənləşdirilmiş hər hansı digər münasib yerdə keçirilir.
Komitə öz sessiyalarını, bir qayda olaraq, hər il keçirir.
komitənin sessiyasının davam etməsi müddəti bu
Konvensiyanın iştirakçısı olan dövlətlərin müşavirəsində
müəyyənləşdirilir və lazım gələrsə ona yenidən baxılır, bir
şərtlə ki, müəyyən edilmiş müddət Baş Məjlis tərəfindən
bəyənilsin.
11. Birləşmiş Milətlər Təşkilatının katibi Komitənin öz
funksiyalarını bu Konvensiyaya müvafiq sürətdə səmərəli
həyata keçirməsi üçün lazımi işçilər heyəti və maddi vəsait
ayırır.
12. Bu Konvensiyaya müvafiq surətdə təsis edilmiş Komitənin
üzvləri Baş Məjlisin qoyduğu qaydada və şərtlərlə təstiq
olunan məbləqdə haqq alırlar.
Maddə 44
1. İştirakçı dövlətlər Konvensiyada tanınmış hüquqların təsbit
olunması sahəsmində onların gördükləri tədbirlər haqqında
və bu hüquqların həyata keçirilməsində əldə edilmiş tərəqqi
haqqında Komitəyə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş
katibi vasitəsilə məruzələr təqdim etməyi öhdələrinə
götürürlər:
a) Konvensiya müvafiq iştirakçı dövlət üçün qüvvəyə
mindikdən sonra iki il ərzində;
b) sonralar hər beş ildən bir.
2. Həmin maddəyə müvafiq surətdə təqdim olunan
məruzələrdə bu Konvensiya üzrə öhdəliklərin yerinə
yetirilməsi dərəjəsinə təsir edən amillər və çətinliklər
göstərir, əgər onlar varsa. Həmin ölkədə Konvensiyanın
əhəmiyyətinin tamamilə başa düşüldüyündən Komitənin
xəbərdar olması üçün məruzələrdə kifayət qədər məlumat
də olur.
3. Komitəyə hərtərəfli ilkin məruzə təqdim etmiş olan iştirakçı
dövlətə ehtiyaj yoxdur ki, bundan əvvəl şərh edilmiş əsas
məlumatı bu maddənin 16 bəndinə müvafiq surətdə təqdim
olunan sonrakı sənədlərdə təkrarlansın.
4. Komitə iştirakçı dövlətlərdən bu Konvensiyanın həyata
keçirilməsinə aid əlavə məlumat istəyə bilər.
5. Komitənin fəaliyyəti haqqında məruzələr İqtisadi və Sosial
Şura vasitəsilə iki ildə bir dəfə Baş Məjlisə təqdim olunur.
6. İştirakçı dövlətlər öz msəruzələrini öz ölkələrində geniş
aşkarlığını təmin edirlər.
Maddə 45
Konvensiyanın səmərəli surətdə həyata keçirilməsinə kömək
göstərmək və bu Konve6nsiyanın əhatə etdiyi sahədə beynəlxalq
əməkdaşlığı həvəsləndirmək məqsədilə:
a)Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşdırmış idarələrinin,
Uşaq Fondunun və digər orqanlarının ixtiyarı var ki, bu
Konvensiyanın onların səlahiyətləri dairəsinə daxil olan
müdəalarının həyata keçirilməsi məsələlərinə bəxılarkən
nümayəndə ilə təmsil edilsinlər. Komitə Birləşmiş Millətlər
Təşkilatının ixtisaslaşdırılmış idarələrinə. Uşaq Fonduna və digər
mötəbər orqanlarına məqsədəuyğun saydığı halda təklif edə bilər
ki, on6ların müvafiq səlahiyyətləri dairəsinə daxil olan sahələrdən
Konvensiyanın həyata keçirilməsi barədə ekspertlərin rəyini
təqdim etsinlər. Komitə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının
ixtisaslaşdırılmış idarələrinə, Uşaq Fonduna və digər orqanlarına
təklif edə bilər ki, onların fəaliyyət dairəsinə daxil olan sahələrdə
Konvensiyanın həyata keçirilməsi haqqında məruzələr təqdim
etsinlər;
b) İştirakçı dövlətlərin texniki məsləhət və ya yardım barədə
xahiş olan, yaxud buna tələbat duyulduğunu göstərən hər hansı
məruzələrini, habelə xahiş və ya göstərişlərlə əlaqədar Komitənin
irad və təklifləri varsa, bunları Komitə məqsədə uyğun sayarsa
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşdırılmış idarələrinə, Uşaq
Fonduna və digər mötəbər orqanlarına göndərir.
v) Komitə Baş Məjlisə tövsiyə edə bilər ki, uşaq hüquqlarına aid
ayrı-ayrı məsələlər barədə Baş Məjlisin adından aparılmasını Baş
katibə təklif etsin.
q) Komitə bu Konvensiyanın 44-jü və 45-ji maddələrinə
müvafiq surətdə alınmış məlumata əsaslanan ümumi xarakterli
təklifə tövsiyələr irəli sürə bilər. Ümumi xarakterli belə təklif və
tövsiyələr marağı olan hər hansı iştirakçı dövlətə göndərilir və
əgər iştirakçı dövlətlərin iradları varsa, bunlarla birlikdə Baş
Məjlisə məlumat verilir.
III HİSSƏ
Maddə 46
Bu Konvensiya onun bütün dövlətlər tərəfindən imzalanması üçün
açıqdır.
Maddə 47
Bu Konvensiya təsdiq edilməlidir. Təsdiqnamələr saxlanılmaq
üçün Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibinə təhvil verilir.
Maddə 48
Bu Konvensiya hən hansı bir dövlətin ona qoşulması üçün
açıqdır. Konvensiyaya qoşulmaq haqqında sənədlər saxlanılmaq
üçün Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibinə təhvil verilir.
Maddə 49
1. Bu Konvensiya iyirminji təsdiqnamə və ya Konvensiyaya
qoşulmaq haqqında sənət Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş
katibinə saxlanılmağa təəhvil verildiyi gündən sonra otuzunju
gün qüvvəyə minir.
2. İyirminji təsdiqnamə və ya Konvenesiyaya qoşulmaq
haqqında sənət saxlanılmağa təhvil verildikdən sonra bu
Konvensiyanı təsdiqləyən və ya ona qoşulan hər bir dövlət
üçün bu Konvensiya həmin dövlət öz təsdiqnaməsini və ya
ona qoşulmağı haqqında sənədini təhvil qüvvəyə minir.
Maddə 50
1. İstənilən iştirakçı dövlət düzəliş təklif etmək və onu Birləşmiş
Millətlər Təşkilatının Baş katibinə təqdim etmək ixtiyarına
malikdir. Sonra Baş katib təklif olunmuş düzəlişin iştirakçı
dövlətlərə göndərir və onlardan xahiş edir ki, həmin təkliflərə
baxılması və bunlara dair səs vermə keçirməsi məqsədilə
iştirakçı dövlətlərin kofransının çağırılıb- çağırılmaması
barədə öz fikirlərini bildirsinlər. Əgər belə məlumat verildiyi
gündən başlayparaq dörd ay ərzində iştirakçı dövlətlərin ən
azı üçdə biri bu konfransın çağırılmasına tərəfdar olduğunu
bildirərsə, onda Baş katib konfransın Birləşmiş Millətlər
Təşkilatının himayəsi ilə çağırır. Bu konfransda olan və ya
iştirak edən iştirakçı dövlətlərin əksəriyyəti tərəfindən qəbul
edilmiş hər hansı düzəlitş Baş Məjlisin təsdiqinə verilir.
2. Bu maddənin 1-ji bəndinə müvafiq sürətdə qəbul olunmuş
düzəliş onu Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Məjlisi
təsdiqlədikdən və iştirakçı dövlətərin üçdə ikiüə bərabər
çoxluğu qəbul etdikdən sonra qüvvəyə minir.
3. Qüvvədən mindikdən sonra bu düzəliş onu iştirakçı dövlətlər
tərəfindən hökmən nəzərə alınır, digər iştirakçı dövlətlər isə
bu Konvensiyanın müddəalarını onlar tərəfindən qəbul
olunmuş hansı əvvəlki düzəlişləri hökmən həyaa keçirirlər.
Maddə 51
1. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibi dövlətlərin
Konvensiyanı təsdiqlənməsi və ya ona qoşulması vaxtı onlar
tərəfindən irəli sürülmüş qeyd-şərtlərin mətnini alır və bütün
dövlətlərə göndərir.
2. Bu Konvensiyanın məqsəd və vəzifələri ilə bir araya
sığmayan qeyd-şərtlər irəli sürülməsinə yol verilmir.
3. Qeyd-şərtlər Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibinə
göndərilmiş müvafiq xəbərdarlıq yolu ilə istənilən vaxt ləğv
edilə bilər. Sonra Baş katib bu barədə bütün dövlətlərə
məlumat verir. Belə xəbərdarlıq onu Baş katib aldığı gündən
qüvvəyə minir.
Maddə 52
Hər hansı iştirakçı dövlət bu Konvensiyanı Birləşmiş Millətlər
Təşkilatının Baş katibinə yazılı xəbərdarlıq göndərmək yolu ilə
ləğv edə bilər.
Ləğv etmə Baş katib tərəfindən xəbərdarlıq alındığı vaxtdan bir il
keçdikdən sonra qüvvəyə minir.
Maddə 53
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibi bu Konvensiyanın
depozitarisi təyin edilir.
Maddə 54
Bu Konvensiyanın əsli saxlanılmaq üçün Birləşmiş Millətlər
Təşkilatının Baş katibinə təhvil verilir, həmdə onun ingilis, ərəb,
ispan, çin, rus və fransız dillərində olan mətnləri eyni qüvvəyə
malikdir.
Yuxarıdakıların doğruluğunu təsdiq etmək üçün aşağıda imza
atmış səlahiyyətli nümayəndələr- öz hökümətləri tərəfindən həmin
məqsədlə lazımi qaydada vəkil edilmiş nümayəndələr bu
Konvensiyanı imzaladılar.